Sunami

Ko e sunami΄ ko ha ngaahi fatunga peau hokohoko ia ‘oku fakatupu ‘e ha me‘a ‘oku hoko ‘i kilisitahi pe ofi ki he tahi΄. ‘E ala fakahoko ‘e he ngaahi me‘a ko ‘eni΄ ha sunami:

• ko ha mofuike ‘i kilisitahi
• ko ha holofa ‘a e faliki ‘o e kilisitahi΄
• ko ha holofa hifo ‘a e funga ‘o e fonua΄ ki tahi
• ko ha puna ‘a ha afi ‘i kilisitahi pe ofi ki tahi
• neongo ‘oku hāhāmolofia, ‘e lava pē ke fakatupu ‘a e sunami΄ mei΄ ha tō hifo ‘a ha fu‘u fetu‘u-tō.

Hangē pē ko e tāfea΄, ‘e faikehekehe pē ‘a e nunu‘a ‘o e sunami΄ mei΄ he feitu‘u ki he feitu‘u, kā ‘oku nau kei ala fakatu‘utāmaki pē ki he ngaahi ‘api pe koloa, mo e ngaahi mo‘ui ‘i he ngaahi feitu‘u ‘oku tu‘u matātahi΄.

Ko e kalasi ‘e tolu ‘o e sunami΄

‘Oku ‘i ai ‘a e kalasi mahino lelei kehekehe ‘e tolu ‘o e sunami΄. ‘Oku fakafalala pē ‘a e fa‘ahinga sunami te ke ala fetaulaki mo ia΄ mei΄ he mama‘o ‘o‘ou mei΄ he feitu‘u ‘oku kamata mei ai΄.

• ‘Oku kamata ‘a e sunami mama‘o΄ (pe distant tsunami) ‘i ha feitu‘u mama‘o ‘aupito, ‘o hangē ko ha‘ane ha‘u mei΄ he Pasifiki΄ ki he fonua ko ia ko Chile. ‘I ha taimi pehē ni, ‘e laka hake ‘i he houa ‘e tolu΄ ‘a e taimi ‘e lava ai ha fakatokanga ki Nu‘u Sila ni΄.
• ‘Oku kamata ‘a e sunami fakafeitu‘u΄ (pe regional tsunami) ‘i he vaha‘a taimi ko e houa ‘e taha mo e houa ‘e tolu mei΄ he feitu‘u na‘e kamata mei ai΄ ki he feitu‘u ‘e a‘u ki ai΄. Ko ha puna ‘a ha mo‘ungaafi ‘i kilisitahi ‘i he Kermadec Trench, ‘i he fakatokelau ‘o Nu‘u Sila΄, ‘e lava ke hoko ai heni ha sunami fakafeitu‘u.
• ‘Oku kamata ‘a e sunami fakafonua΄ (pe local tsunami) ‘o fu‘u ofi ‘aupito mai ki Nu‘u Sila. ‘Oku fu‘u fakatu‘utāmaki ‘aupito ‘a e fa‘ahinga kalasi ko ‘eni ‘o e sunami΄ he ‘e ngalingali ke tau ma‘u pē ha fakatokanga ‘i he ngaahi laui miniti si‘i, pea ‘e lava pē ke lahi ‘aupito ‘a e maumau ‘e ala hoko΄ ‘i ha ngaahi feitu‘u pau. ‘E lava ke fakatupu ‘e ha holofa ‘a e fonua΄ ‘i he Hikurangi Trench pe ko ha mofuike ‘oku kamata ‘i ha laine mofuike ‘i tahi ‘o fakatupu ha sunami fakafonua

Fakatokanga sunami

Ko e ngaahi founga ‘eni ke ke ‘ilo ai pe ‘oku ofi hoko mai ha sunami.

• ‘E tuku atu ‘e he Potungāue ki he Malu‘i Fakasivile΄ mo e Ngaahi Fakatamaki Hoko Fakatu‘upakee΄ ha fakatokanga ‘i he televīsone΄ mo e letioo΄
• Te ke ma‘u atu ha fakatokanga mei ho‘o kōsilio fakakolo΄ pe Kulupu Pule ki he Malu‘i Fakasivile΄. Talanoa mo kinautolu felāve‘i mo e founga ki hano a‘utaki atu ‘a ho‘o fakatokanga΄
• Kapau ‘oku΄ ke ‘i he feitu‘u matātahi΄ pea ‘oku΄ ke ongo‘i ha mofuike lahi, pehē ki ha‘o sio ‘oku matuku atu ‘a e peau΄ (‘oku nga‘unu atu ‘a e ngata‘anga ‘o e tahi΄ mei΄ he matātahi΄), ‘oku΄ ke sio pe fanongo ‘oku fakapupū pe ‘u‘ulu ‘a e tahi΄, nga‘unu leva ki ha feitu‘u mā‘olunga ‘i he vave taha΄.
• Manatu‘i ‘e lava ke laka hake ‘i he taha΄ ‘a e peau ‘oku ha‘u΄, pea ‘i he taimi ‘e ni‘ihi ‘oku a‘u hake ‘eni ki he fo‘i peau ‘e fitu, pea ‘e ngali ke kei fakatu‘utāmaki pē ‘o a‘u hake ki he houa ‘e 24. ‘E ngali ke toe lalahi ange foki ‘a e ngaahi peau ia ko ia ‘e toe muimui mai΄

Kimu‘a ‘i ha sunami

‘E hoko ha‘o mateuteu kimu‘a ‘i ha hoko ‘a ha sunami ke fakasi‘isi‘i ai ‘a e hoko atu ‘a ha maumau ki ho ‘api΄ pea mo ho‘o pisinisi΄ pea ‘e tokoni atu ‘eni ke ke hao ai

• Kapau ‘oku΄ ke nofo ‘i ha feitu‘u matātahi, vakai ki ho‘o kōsilio fakakolo΄ felāve‘i mo e ngaahi fakatamaki ‘e ala fakatu‘utāmaki atu kiate koe mo ho fāmili΄ ‘i ha hoko ‘a ha sunami
• Vakai‘i ‘a e Kulupu Pule ki he Malu‘i Fakasivile ‘i ho feitu‘u΄ ke ke ‘ilo mei ai ‘a e ngaahi founga fakatokanga te ke ‘amanaki atu ki ai΄
• Fa‘u ha Palani ‘a e Fāmili΄ ki ha Fakatamaki ‘e Hoko Fakatu‘upakē pea fakapapau‘i ‘oku ‘i ai ha‘amou Naunau Hola Fakavavevave ki ha taimi ‘e fiema‘u ke mou hola fakavavevave ai
• Kapau ‘oku mou fakatau ha konga kelekele, ki ha‘amou ‘inivesi pe langa ‘i ha feitu‘u tu‘u matātahi, talanoa mo e kōsilio fakakolo ‘i ho feitu‘u΄ felāve‘i mo e ngaahi fakatu‘utāmaki ‘i ha hoko ‘a ha sunami, tō ‘a ha matangī mālohi pea mo ha holofa ‘a e funga fonua΄
• ‘Ai ke ke ‘ilo pe ko fē ‘a e feitu‘u mā‘olunga ofi taha atu΄ pea mo e anga ‘o e ‘alu atu ki ai΄. Ko e feitu‘u mā‘olunga pehē ni΄ ‘oku totonu ke laka hake ‘i he mita ‘e 35 ‘a hono mā‘olunga mei΄ he fukahi tahi΄ pe ‘oku kilomita ‘e taha ki lotofonua. Mou palani fakataha mo e fāmili΄ ki he hala hao‘anga ke mou fou ai΄.

Lolotonga ‘o e hoko ‘a ha sunami

• Kapau ‘oku te‘eki ke mou fai ‘eni, mou ō atu leva ki he feitu‘u mā‘olunga ange ‘oku ofi taha atu΄.

Hili ‘a ha sunami

• Fakafanongo ki he letioo΄ ki ha ngaahi fale‘i ki he malu‘i fakasivile΄
• ‘Oua na‘a mou foki atu ki tahi kae‘oua kuo fakahā atu kuo hao fe‘unga ke mou fai pehē ni